ماه مبارک رمضان، ماه رحمت و برکت الهی است. روزه گرفتن در این ماه بر هر مسلمانی که توانایی آن را دارد، واجب است. اما دین مبین اسلام، دین آسانی است و برای کسانی که به دلایل موجه و شرعی توانایی روزه گرفتن ندارند، احکام خاصی در نظر گرفته است.
در این مقاله، به صورت ساده و شفاف توضیح میدهیم که چه گروههایی از روزه گرفتن معاف هستند و وظیفه آنها در این ماه چیست. این توضیحات بر اساس مسائل ۱۷۲۵ تا ۱۷۲۹ رساله توضیحالمسائل ارائه میشود.
۱. افراد سالخورده (پیرمرد و پیرزن)
افراد مسن به دو دسته تقسیم میشوند:
- دسته اول: کسانی که به دلیل کهولت سن، اصلاً توانایی روزه گرفتن را ندارند.
- حکم: روزه بر این افراد واجب نیست و کفاره (فدیه) نیز بر آنها واجب نمیباشد. (مسأله ۱۷۲۵)
- دسته دوم: کسانی که روزه گرفتن برایشان ممکن است، اما با سختی و مشقت بسیار زیاد همراه است.
- حکم: روزه بر این افراد نیز واجب نیست، اما باید برای هر روزی که روزه نمیگیرند، یک مُد طعام (مانند گندم، جو، نان و…) به فقیر بدهند. (مسأله ۱۷۲۵)
- قضای روزه: اگر بعد از ماه رمضان توانایی پیدا کردند که روزه بگیرند، بنا بر احتیاط واجب باید قضای روزههایی را که نگرفتهاند، به جا آورند. (مسأله ۱۷۲۶)
۲. بیماران مبتلا به عطش (تشنگی زیاد)
کسانی که به بیماریای مبتلا هستند که باعث تشنگی شدید میشود و نمیتوانند آن را تحمل کنند یا تحمل آن با مشقت فراوان همراه است، حکم ویژهای دارند:
- حکم: روزه بر این افراد واجب نیست. اگر تحمل تشنگی برایشان مشقت دارد، باید برای هر روز یک مد طعام به فقیر بدهند. (مسأله ۱۷۲۷)
- نکته مهم: این افراد بنا بر احتیاط واجب، نباید بیش از مقدار ضرورت آب بنوشند و باید از انجام کاری که روزه را باطل میکند (غیر از نوشیدن آب) پرهیز کنند.
- قضای روزه: اگر بعداً بیماریشان برطرف شد و توانایی روزه گرفتن پیدا کردند، بنا بر احتیاط واجب باید روزههایی را که نگرفتهاند، قضا کنند. (مسأله ۱۷۲۷)
۳. زنان باردار
برای زنان بارداری که زایمانشان نزدیک است، دو حالت وجود دارد:
- حالت اول: روزه برای جنین ضرر دارد.
- حکم: روزه بر مادر واجب نیست. او باید بعد از ماه رمضان، قضای روزهها را به جا آورد و برای هر روز نیز یک مد طعام به عنوان کفاره به فقیر بدهد. (مسأله ۱۷۲۸)
- حالت دوم: روزه برای خود مادر ضرر دارد.
- حکم: روزه بر او واجب نیست و باید بعداً قضای آن را بگیرد. همچنین بنا بر احتیاط واجب، باید برای هر روز یک مد طعام نیز به فقیر بدهد. (مسأله ۱۷۲۸)
۴. زنان شیرده
برای زنان شیرده (چه مادر بچه و چه دایه) که شیرشان کم است نیز دو حالت متصور است:
- حالت اول: روزه برای طفل شیرخوار ضرر دارد.
- حکم: روزه بر زن شیرده واجب نیست. او باید قضای روزهها را بعداً به جا آورد و برای هر روز نیز یک مد طعام کفاره به فقیر بدهد. (مسأله ۱۷۲۹)
- حالت دوم: روزه برای خود زن شیرده ضرر دارد.
- حکم: روزه بر او واجب نیست و باید بعداً قضای آن را بگیرد. همچنین بنا بر احتیاط واجب، باید برای هر روز یک مد طعام نیز به فقیر بدهد. (مسأله ۱۷۲۹)
- نکته مهم: اگر شخص دیگری (حتی با گرفتن اجرت) پیدا شود که بتواند به بچه شیر دهد، بنا بر احتیاط واجب، مادر باید فرزند را به او بسپارد و خود روزه بگیرد. (مسأله ۱۷۲۹)
۵. افرادی که به دلیل بیماری، روزه برایشان ضرر دارد
این حکم عمومی شامل هر نوع بیماری میشود که روزه گرفتن باعث تشدید آن، تأخیر در بهبودی یا بروز آسیب جدیدی در بدن شود.
حکم بیماری طولانی: حال اگر بیماری آنقدر طولانی شود که تا ماه رمضان سال بعد ادامه پیدا کند، قضای روزههایی که نگرفتهاند از آنها برداشته میشود (یعنی دیگر لازم نیست قضا کنند). اما در این حالت، باید برای هر روز یک مد طعام به فقیر بدهند. (بر اساس مسأله ۱۷۲۳)
حکم اصلی: کسی که میداند یا از گفته پزشک متخصص و متعهد اطمینان پیدا میکند که روزه برایش ضرر دارد، نباید روزه بگیرد و اگر روزه بگیرد، روزهاش صحیح نیست. حتی اگر فقط گمان یا ترس معقولی از ضرر داشته باشد، باز هم نباید روزه بگیرد. (بر اساس مسأله ۱۷۱۸)
وظیفه این افراد چیست؟
قضای روزه: این افراد کفاره فوری ندارند. وظیفه اصلی آنها این است که بعد از بهبودی کامل، قضای روزههایی را که نگرفتهاند، به جا آورند.
یک “مُد طعام” چقدر است؟
منظور از یک مد طعام، تقریباً ۷۵۰ گرم از خوراکیهای رایج مانند گندم، آرد، نان، برنج یا ماکارونی است که باید به یک فقیر داده شود.
جدول خلاصه احکام
| گروه | شرایط | قضای روزه | کفاره (فدیه) |
|---|---|---|---|
| فرد مسن | عدم توانایی کامل | ندارد | ندارد |
| سختی و مشقت | احتیاط واجب دارد | دارد (یک مد طعام) | |
| بیمار مبتلا به عطش | سختی و مشقت | احتیاط واجب دارد | دارد (یک مد طعام) |
| بیمار عمومی | ضرر داشتن روزه | دارد (بعد از بهبودی) | ندارد (مگر بیماری تا رمضان بعد طول بکشد) |
| زن باردار | ضرر برای جنین | دارد | دارد (یک مد طعام) |
| ضرر برای مادر | دارد | احتیاط واجب دارد | |
| زن شیرده | ضرر برای نوزاد | دارد | دارد (یک مد طعام) |
| ضرر برای مادر | دارد | احتیاط واجب دارد |
نکته پایانی: این احکام نشاندهنده رحمت و آسانی در دین اسلام است. اگر در مورد شرایط خاص خودتان شک دارید، حتماً با دفتر مرجع تقلید خود یا یک عالم دینی مشورت نمایید.
