منبر مکتوب: خروج از توهم دیجیتال (شرح کاربردی دعای روز سوم ماه رمضان)

شناسنامه منبر

• موضوع محوری: مدیریت توجه، درمان حواس‌پرتی مزمن و رهایی از اعتیاد به فضای مجازی.
• مخاطب هدف: جوانان، دانشجویان و قشر درگیر با فضای مدرن.
• زمان تقریبی: ۱۵ الی ۲۰ دقیقه.
• متن پایه: دعای روز سوم ماه مبارک رمضان.
• هدف رفتاری: کاهش استفاده بی‌هدف از تلفن همراه و ایجاد تمرکز در عبادت و زندگی روزمره.

---

۱. مقدمه (ایجاد گره ذهنی و کنجکاوی)

[لحن اجرا: پرانرژی، کنجکاوکننده و با ریتم تند]

بسم الله الرحمن الرحیم.

برادران و خواهران عزیز! در سال ۲۰۰۰ میلادی، یک موسسه تحقیقاتی بزرگ در کانادا، پژوهش عجیبی روی مغز انسان‌ها انجام داد تا میزان «میانگین توجه مداوم» انسان را بسنجد. یعنی یک انسان چقدر می‌تواند بدون حواس‌پرتی روی یک موضوع تمرکز کند؟ عدد به دست آمده ۱۲ ثانیه بود.

پانزده سال بعد، یعنی در سال ۲۰۱۵، این آزمایش تکرار شد. نتیجه تکان‌دهنده بود؛ این عدد از ۱۲ ثانیه به ۸ ثانیه سقوط کرده بود! شاید بپرسید: «خب ۸ ثانیه که عدد بدی نیست!» اما فاجعه زمانی مشخص می‌شود که بدانید میانگین توجه و تمرکز یک «ماهی قرمزِ داخل تُنگ»، ۹ ثانیه است! ¹

[مکث کوتاه – نگاه معنادار به جمعیت]

یعنی در قرن بیست و یکم، مغز من و شما از یک ماهی قرمز، حواس‌پرت‌تر و بی‌تمرکزتر شده است. ما در حال از دست دادن مهم‌ترین دارایی وجودمان هستیم و خودمان خبر نداریم: «داراییِ توجه».

۲. بدنه اصلی (گره‌گشایی علمی و دینی)

[لحن اجرا: تحلیلی، دغدغه‌مند و همراه با پرسش از مخاطب]

بیایید به زندگی‌هایمان نگاه کنیم. روزی چند بار بدون اینکه دلیلش را بدانیم قفل گوشی را باز می‌کنیم؟ چقدر پیش آمده که خواستیم یک پیام مهم کاری یا درسی بدهیم، اما نیم ساعت بعد به خودمان آمدیم و دیدیم در حال تماشای ویدیوهای بی‌ارزشِ آدم‌هایی هستیم که هیچ نقشی در زندگی ما ندارند؟

ما دچار یک «بی‌حسیِ مزمن» شده‌ایم. جسم‌هایمان اینجا روی فرش مسجد است، اما ذهن‌هایمان هزار تکه شده و در سرورهای شبکه‌های اجتماعی سرگردان است.

حالا هزار و چهارصد سال به عقب برگردیم. در دعای روز سوم ماه مبارک رمضان، اهل‌بیت (علیهم‌السلام) دقیقاً دست روی همین بحرانِ امروز من و شما گذاشته‌اند. آنجا که به ما یاد می‌دهند بگوییم:

«اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی فِیهِ الذِّهْنَ وَ التَّنْبِیهَ وَ بَاعِدْنِی فِیهِ مِنَ السَّفَاهَةِ وَ التَّمْوِیهِ…» ²

خدایا! امروز دو چیز به من بده:

۱. «ذهن»: یعنی قدرت حفظ و تمرکز.

۲. «تنبیه»: یعنی بیداری و هوشیاری.

و خدایا، مرا از دو چیز دور کن:

۱. «سفاهت»: یعنی سبُکی عقل و کارهای بی‌هدف.

۲. «تمویه»: یعنی غرق شدن در توهم، باطل و امور ظاهری و تقلبی. ³

برادران و خواهران من! آیا «تمویه» چیزی جز همین دنیای فیک و توهمیِ مجازی است که ما را از دنیای حقیقی، از خانواده، از رشد و از خدای خودمان دور کرده است؟

۳. پرورش احساس و داستان‌واره

[لحن اجرا: آرام، تأمل‌برانگیز و احساسی]

کمی با خودمان خلوت کنیم. چقدر دردناک است که انسان در پایان روز، یا در پایان جوانی، وقتی به پشت سرش نگاه می‌کند، ببیند تمام سرمایه‌ی بی‌بازگشتِ عمرش را خرجِ لایک کردنِ توهمات دیگران کرده است. ترسناک نیست که فرشته‌ی مرگ بیاید و ببیند ما حتی در لحظه‌ی رفتن، حواسمان به دنیای واقعی نبوده است؟ چقدر از لذت‌های واقعی، چقدر از پیشرفت‌های علمی، چقدر از لذت یک نمازِ با حضور قلب را به خاطر این «سفاهتِ» مدرن از دست داده‌ایم؟

اجازه بدهید قصه‌ی «علی» را برایتان بگویم. علی دانشجوی ترم آخر مهندسی است؛ جوانی باهوش و با استعداد. اما مدتی بود که علی دیگر خودش نبود. شب‌های امتحان، کتاب باز بود اما چشمش به صفحه گوشی قفل شده بود. سر سفره‌ی افطار با خانواده می‌نشست، اما انگار روحش آنجا نبود. حتی در نماز، ذهنش درگیرِ پست‌های دیشبش بود.

یک شبِ قدر، علی گوشه‌ی مسجد نشسته بود. وقتی رسیدند به «بِکَ یا الله»⁴ [^4]، ناگهان انگار به خودش آمد. نگاهی به دست‌های خالی‌اش انداخت. به ذهنی که آنقدر خسته و پر از زباله‌های اطلاعاتی بود که حتی نمی‌توانست دو قطره اشک برای خودش بریزد. همانجا گوشی‌اش را خاموش کرد، در جیبش گذاشت و از عمق وجودش زمزمه کرد: «خدایا! من در این بازارِ توهمات، خودم را گم کرده‌ام. منِ واقعی‌ام را به من برگردان. من بیداری می‌خواهم…» و از فردای آن شب، علی دوباره متولد شد.

۴. مناجات در سخنرانی (تخلیه روحی)

[لحن اجرا: ملتمسانه، با صدای لرزان و خضوع کامل]

رفقا! تا خودمان نخواهیم، تا دردهایمان را پیش طبیب نبریم، این ذهنِ پراکنده جمع نمی‌شود. دلمان را راهیِ در خانه‌ی خدا کنیم:

یا رفیقَ مَن لا رفیقَ لَه… [^5] ای خدایی که در شلوغی‌های این دنیا، تنها تو منتظر مایی.

خدایا! ما خسته‌ایم. ذهن‌هایمان بیمار شده است. در «تمویه» و توهمِ این دنیا غرق شده‌ایم. حواسمان به همه‌چیز هست جز خودت. نماز می‌خوانیم اما قلبمان در بازارهای دنیا پرسه می‌زند.

اما ای خدایی که در همین دعای روز سوم گفتی تو «اَجْوَدَ الْاَجْوَدِین‌» هستی! ای بخشنده‌ترینِ بخشندگان! تو را به جود و کرمت قسم می‌دهیم، پرده‌های غفلت را از قلب و ذهن ما کنار بزن و سهم ما را از خیر و بیداریِ این ماه، کامل بگردان.

۵. نتیجه‌گیری، الگودهی و دعوت به اقدام (رفتارسازی)

[لحن اجرا: قاطع، امیدوارکننده و کاربردی]

عزیزانِ من! این دعای روز سوم فقط برای خواندن از روی مفاتیح و رد شدن نیست. «باعِدنی فیهِ مِنَ السَّفاهَةِ و التَّمویهِ» یعنی در طول روز، وقتی بی‌اختیار دستت می‌رود که اینترنت گوشی را روشن کنی و دو ساعت وقتت را تلف کنی، یادت بیاید که صبح از خدا خواستی تو را از کارهای توهمی دور کند!

[معرفی الگو]

نگاه کنید به زندگی شهید مصطفی احمدی‌روشن. جوانی هم‌سن و سال خیلی از ما. در اوجِ شلوغی‌های کار در سایت هسته‌ای، چنان «ذهن و تنبیهی» داشت که وقتِ نماز، انگار در این دنیا نیست. او از «تمویه» و ظواهر فریبنده‌ی شهرت فرار کرد و به بیداریِ مطلق رسید. [^6]

[ارائه برنامه عملی]

اگر می‌خواهیم از شرِ این حواس‌پرتی خلاص شویم، باید یک برنامه‌ی عملی داشته باشیم:

• راهکار اول: «روزه دیجیتال». همانطور که شکم را روزه می‌دهیم، چشم و ذهن را هم روزه بدهیم.
• راهکار دوم: قانونِ «منطقه‌های ممنوعه». در اتاق خواب، سر سفره غذا و در محراب نماز، بردنِ گوشی موبایل مطلقاً ممنوع باشد. اجازه بدهیم مغزمان نفس بکشد.

[دعوت به اقدام نهایی – Call to Action]

از شما یک خواهشِ بسیار ساده اما اثرگذار دارم. همین امشب، فقط ۳۰ دقیقه قبل از خواب، اینترنت گوشی‌تان را خاموش کنید. گوشی را بیرون از اتاق خواب بگذارید. این ۳۰ دقیقه را فقط در سکوت بنشینید، به کارهای امروزتان فکر کنید و قبل از خواب، یک بار با توجه کامل و از ته دل بگویید: «اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی فِیهِ الذِّهْنَ وَ التَّنْبِیهَ…».

از فردا، اثر این بیداری و تمرکز را در نماز و زندگی‌تان خواهید دید.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته.

---

منابع و مستندات محتوا (جهت مطالعه خطبا)

[^5]: کفعمی، البلد الأمین، ص ۴۰۲ (دعای جوشن کبیر، فراز ۵۹).

[^6]: برگرفته از خاطرات همکاران و خانواده شهید؛ رجوع کنید به کتاب «یادگاران: کتاب شهید مصطفی احمدی روشن»، انتشارات روایت فتح.

1. اشاره به گزارش تحقیقاتی شرکت مایکروسافت کانادا (Microsoft Canada) در سال ۲۰۱۵ پیرامون کاهش میانگین بازه توجه انسان (Human Attention Span) در عصر دیجیتال. ↩︎
2. سید ابن طاووس، إقبال الأعمال، ج ۱، ص ۲۵۷ (و همچنین کفعمی، البلد الأمین، ص ۲۱۹؛ دعای روز سوم ماه مبارک رمضان). ↩︎
3. برای ریشه‌یابی لغات دعا رجوع کنید به: طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ماده «سفه» (نقصان عقل و خفت آن) و ماده «موه» (التمویه: تزیین الباطل و إخفاؤه؛ آراستن باطل و شبیه کردن آن به حق). ↩︎
4. شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، اعمال مشترک شب‌های قدر (مراسم قرآن به سر گرفتن). ↩︎