موضوع اصلی: آیا به اموالی که از راه غیر کسب و کار (مانند هدیه) به دست میآید، خمس تعلق میگیرد؟
۱. حکم کلی خمس هدیه و سوغات
اکثر فقها معتقدند در لحظه دریافت هدیه خمس واجب نیست، اما اختلاف نظر اصلی در “باقی ماندن عین هدیه یا پول تا سر سال خمسی” است.
🔹 دستهبندی نظرات مراجع تقلید (در صورت اضافه ماندن تا سر سال)
گروه اول: خمس ندارد (مطلقا)
- نظر: هدیه خمس ندارد (حتی اگر تا سر سال باقی بماند).
- مراجع: امام خمینی، آیتالله خامنهای، آیتالله نوری همدانی.
- نکته: آیتالله خامنهای میفرمایند احتیاط مستحب آن است که اگر زیاد آمد، خمس آن داده شود.
گروه دوم: بنابر احتیاط واجب خمس دارد
- نظر: اگر تا سر سال خمسی استفاده نشود و باقی بماند، بنابر احتیاط واجب باید خمس آن را داد.
- مراجع: آیتالله مکارم شیرازی، آیتالله بهجت، آیتالله فاضل لنکرانی.
- نکته: مقلدین این گروه میتوانند در این مسئله به فالاعلم (مرجع دیگر) رجوع کنند (مثلاً اگر مرجع بعدی آیتالله خامنهای یا نوری باشد، خمس ندارد).
گروه سوم: خمس دارد (واجب است)
- نظر: اگر تا سر سال خمسی زیاد بیاید، خمس دارد.
- مراجع: آیتالله سیستانی، آیتالله صافی گلپایگانی، آیتالله شبیری زنجانی.
- نکته: آیات عظام تبریزی و وحید خراسانی قید زدهاند که اگر مقدار هدیه زیاد و قابل توجه باشد، خمس دارد (هدایای کوچک خمس ندارد).
۲. احکام کاربردی و مسائل خاص
در این بخش به سوالات رایج و جزئیات فتواها پرداخته شده است:
🎁 سوغاتی
- حکم: حکم همان «هدیه» را دارد (طبق دستهبندی بالا).
- اگر قبل از سال خمسی مصرف شود (خورده شود یا استفاده شود)، هیچکس قائل به خمس نیست.
🏆 جوایز بانکی و مسابقات
- آیتالله خامنهای: خمس ندارد.
- آیتالله مکارم: اگر تا سر سال بماند، بنابر احتیاط واجب خمس دارد.
👶 هدیه تولد نوزاد و کودک
- وسایل و لباس (مخصوص کودک): ملک کودک است و خمس ندارد (مگر اینکه تا بلوغ بماند و پس از بلوغ یک سال استفاده نشود که احتیاطاً خمس دارد).
- پول نقد:
- اگر هدیه به فرزند باشد: خمس ندارد (طبق نظر رهبری) یا پس از بلوغ اگر ماند خمس دارد.
- اگر هدیه به پدر باشد: اگر تا سر سال بماند، طبق نظر مرجع پدر عمل شود.
👰 جهیزیه اهدایی
- اگر پدر به دختر جهیزیه ببخشد (در شأن عرفی): خمس ندارد (حتی اگر سال بگذرد).
- اگر استفاده نشود: آیتالله بهجت میفرمایند اگر استفاده نکردن اتفاقی بوده و نیاز منزل است، خمس ندارد.
💰 دریافت هدیه از کسی که خمس نمیدهد
اگر شخصی که خمس نمیدهد (یا کافر است) به شما هدیهای بدهد، آیا شما باید خمس آن را بدهید؟
- اکثر مراجع (امام، خامنهای، مکارم، فاضل، نوری، وحید): بر گیرنده واجب است که خمس آن را بدهد (اگر یقین دارد آن پول خمسدار است).
- تبصره: اگر یقین ندارد که دقیقا همین پول متعلق خمس است، خمس ندارد.
- آیات عظام تبریزی و سیستانی: بر گیرنده چیزی واجب نیست (خمس بر عهده همان شخص دهنده باقی میماند).
۳. ترفندهای فرار از خمس (بخشش صوری)
آیا میتوان قبل از رسیدن سال خمسی، اموال را به همسر یا فرزند بخشید تا خمس تعلق نگیرد؟
- آیتالله خامنهای: اگر بخشش صوری و به قصد فرار از خمس باشد، فایده ندارد و خمس ساقط نمیشود. اما اگر واقعاً ببخشد و در شأن او باشد، خمس ندارد.
- آیتالله مکارم: اگر برای فرار از خمس باشد اشکال دارد و بنابر احتیاط واجب خمس ساقط نمیشود.
۴. جدول خلاصه نظرات (جهت حفظ آسان)
| موضوع | آیتالله خامنهای | آیتالله مکارم | آیتالله سیستانی |
|---|---|---|---|
| اصل هدیه | خمس ندارد | احتیاط واجب (اگر تا سر سال بماند) | خمس دارد (اگر تا سر سال بماند) |
| هدیه عید (عیدی) | خمس ندارد | احتیاط واجب (اگر بماند) | خمس دارد (اگر بماند) |
| جوایز بانکی | خمس ندارد | احتیاط واجب (اگر بماند) | خمس دارد (اگر بماند) |
| ارث | خمس ندارد | خمس ندارد | خمس ندارد (مگر ارث غیرمحتسب) |
| افزایش قیمت هدیه | خمس ندارد (مگر به قصد تجارت نگه داشته باشد) | ـ | ـ |
⚠️ نکته مهم پایانی:
ملاک در وجوب خمس هدیه برای اکثر مراجعی که قائل به وجوب هستند، “باقی ماندن عین مال یا پول تا رسیدن سال خمسی” است. اگر هدیه قبل از سال خمسی مصرف شود (خرج خوراک، پوشاک، سفر و نیازهای زندگی شود)، هیچ خمسی به آن تعلق نمیگیرد.
